جام ارجان نمادی از همبودی ‌انسان و جانوران

آنچه باعث شناخت این ظرف به عنوان نمونه‌ای منحصر به فرد در میان دیگر ظروف مشابه مربوط به هزاره اول پیش از میلاد می‌شود، علاوه بر نقوش، قطر زیاد دهانه ظرف (43.5 سانتی‌متر) است. شاید اهمیت نقوش و ایجاد فضای کافی برای به تصویر کشیدن 66 نقش جانوری و 112 نقش انسانی، علاوه بر دیگر نقوش، هنرمند را مجبور به ساخت جامی با این ابعاد کرده است.

از اشکالی که روی جام ارجان حک شده است این‌طور برمی‌آید که این جام به‌عنوان سالشمار و تقویم نیز مورد استفاده مردم، آن هم در قرن هفتم پیش از میلاد قرار می‌گرفته است.

البته نظریه‌هایی درباره کاربرد این جام ارائه شده ‌است. بعد از مرمت این جام تصاویر حیرت‌انگیزی روی آن پیدا شد که می‌توان گفت تا به حال چنین نقوشی کمتر روی ظروف و اشیای آن دوره دیده شده است. از طرف دیگر برخلاف ظروف این دوره جام ارجان بسیار پرکار و پرنقش است و نمی‌توان گفت این نقوش صرفا جهت تزئین یا شرح داستان روی جام حک شده است.

درباره این جام دو نظریه اصلی وجود دارد، یکی نظریه دکتر یوسف مجیدزاده است که این جام را با جام‌های فنیقی مقایسه کرده است و نقش‌های آن را شبیه نقش‌های قلمدان‌های اصفهان دانسته است. نظریه دوم، نظریه محمدنقی صراف است که تصاویر این جام را بیان‌کننده یک واقعه تاریخی می‌داند. او معتقد است اشیای جام و تصاویر متعدد افرادی که روی آن است شرح داستان حضور پادشاه در مکانی بخصوص است.

با این حال بجز‌ تصاویر انسان‌ها، علائم و نشانه‌هایی روی این جام هست که مربوط به فصول ماه‌ها و روزهای بخصوص سال است. به نظر می‌رسد این جام نوعی سالشمار و تقویم بوده است. این نقوش می‌تواند بیانگر وقایع و اتفاقات، جشن‌ها و روزهای خاص سال باشد. روی این جام تصاویر صور فلکی نیز حک شده است.

این‌گونه به‌نظر می‌رسد که این تصویر یک مراسم بزرگ را بازسازی می‌کند؛ این‌گونه مراسم‌‌ در عمل باعث قوت امپراتوری می‌شود. وقتی‌ ما از حلقه‌های اول به دوم و سوم می‌رویم گویا داریم در زمان سفر می‌کنیم، چون حلقه اول و دوم پیش از مراسم و حلقه سوم و چهارم درون مراسم را شرح می‌دهد.

حلقه اول و دوم گویای این است که مردم این کشور از نقاط مختلف اعم از مناطق کوهستانی شمال و شمال شرق یا از نخلستان‌های جنوب و... به محل برگزاری همراه با هدایا می‌شتابند. همچنین این نقوش می‌توانند گویای این باشند که در آن زمان چه مکان‌هایی زیر سلطه عیلامیان است و چند ملت در عیلام زندگی می‌کنند و این‌که قدرت حکومت را نشان می‌دهد که همه مردم طرفدار حکومت هستند و شاه آن دوران را دوست دارند.

اما حلقه بعدی یعنی حلقه چهارم نشان‌دهنده رقص و پایکوبی بعد از اهدای جوایز است. در حلقه آخر چند جاندار مشاهده می‌شود. چند حدس درخصوص این جانوران وجود دارد. این حیوانات سمبل ماه برگزاری جشن هستند، شاید جزو حیوانات مقدس عیلامیان بوده‌اند و برای برکت ظرف در آن این تصویر حک شده است.

در وسط نقش هم گلی دیده می‌شود که احتمال دارد نماد سرسبزی و جشن باشد و برای برکت جام روی آن ثبت گشته است.